De motteheuvel is een minder bekend, maar bijzonder archeologisch monument. Midden in het landschap ligt een kunstmatig opgeworpen heuvel die ooit de basis vormde voor een middeleeuws kasteel. Het Drentse Landschap beheert één motte: Borgbarchien. Deze bijzondere plek geeft een zeldzaam inkijkje in het leven van de middeleeuwse adel.
Middeleeuwse verdedigingswerken
Motteheuvel
Een motte is een kunstmatig opgeworpen heuvel waarop in de middeleeuwen een klein kasteel of een verdedigbare woontoren stond. Rond de heuvel lag meestal een brede gracht. De grond die vrijkwam bij het graven van deze gracht werd gebruikt om de heuvel op te hogen. In verschillende delen van Nederland werden ook namen gebruikt als werf, borg, burcht of vliedberg. De naam motte is afkomstig uit Vlaanderen.
De meeste mottekastelen werden aangelegd in de 11e en 12e eeuw. Ze lagen vaak op een strategische plek, bijvoorbeeld langs een waterloop, op een natuurlijke hoogte of in een moerassig gebied. Zo boden ze bescherming én maakten ze duidelijk wie de macht had.
Een mottekasteel bestond meestal uit twee delen. Boven op de heuvel stond een houten of later stenen woontoren of verdedigingswerk. Daaromheen lag de voorburcht, waar gebouwen stonden zoals stallen, schuren, opslagplaatsen en soms een kapel of woonhuis. Omdat de eerste mottekastelen grotendeels van hout waren gebouwd, is van de bebouwing weinig bewaard gebleven. De aarden heuvels zijn vaak nog wel zichtbaar in het landschap.
Borgbarchien
In Nederland zijn nog ongeveer 80 motteheuvels zichtbaar. Daarnaast zijn op veel plaatsen resten gevonden van mottekastelen die inmiddels grotendeels zijn verdwenen. Het Drentse Landschap beheert één motte: Borgbarchien op landgoed Rheebruggen. Deze motte bestaat uit een ongeveer drie meter hoge heuvel die oorspronkelijk werd omringd door een gracht van ongeveer twintig meter breed. Een deel van deze gracht is later gedempt.
Archeologisch onderzoek in 2002 liet zien dat de heuvel waarschijnlijk in twee fasen is aangelegd. Er werden onder andere een grote ijzeren bijl en scherven van middeleeuws aardewerk gevonden. Resten van bakstenen gebouwen zijn niet aangetroffen. Dat wijst erop dat het kasteel waarschijnlijk van hout of vakwerk was gebouwd.
De vondsten laten zien dat Borgbarchien waarschijnlijk in de 11e of 12e eeuw is aangelegd. Hoe lang het kasteel is gebruikt, is niet bekend. Ook is onduidelijk of er permanent mensen woonden of dat de motte vooral diende als schuilplaats in tijden van onrust.
Ridder Volker
Eén van de eigenaren van het Borgbarchien zou Volker van Coevorden kunnen zijn geweest. Deze vestigde zich rond 1195 in het naburige Ansen. Wellicht gebruikte ridder Volker de versterking om de weg vanuit Uffelte in de gaten te kunnen houden. Het gevonden hout wijst erop dat er mogelijk een houten toren op het bergje gestaan heeft.
