Droogte 2026

Door: Uko Vegter (Programmaleider Natuurkwaliteit en Landschap bij Het Drentse Landschap)

De effecten van droogte en hitte waren deze zomer op veel manieren zichtbaar. Zo vielen in sommige van onze terreinen sloten, vennen en poelen droog. Bomen verkleurden soms al vanaf half juli of lieten blad vallen. Heidestruiken verdorden ver voor de bloei. De watertemperatuur in het oppervlaktewater liep op. Het risico op natuurbranden nam toe.  

Het gebrek aan water door langdurige droogte als gevolg van klimaatverandering zal vaker voorkomen. We zien nu al dat het van invloed is op de Drentse natuur. De extreme hete en droge omstandigheden van afgelopen zomer maakten opnieuw duidelijk dat we anders naar de beschikbaarheid van water moeten kijken. Niet als een tijdelijk probleem wanneer als er te weinig water beschikbaar is , maar als een basisvoorwaarde voor onze Drentse natuurgebieden: water moet jaarrond in voldoende mate en van goede kwaliteit beschikbaar zijn.

De extreme droogte en hitte van afgelopen zomer, die elders in Nederland zoals op de Veluwe nog heftiger was, is meer dan een ongemak voor de natuur. Ze legt een structurele zwakte van het Drentse watersysteem bloot: er treedt snel een watertekort op. Watertekorten zijn niet alleen aan het oppervlak zichtbaar, maar uiten zich ook in te lage grondwaterstanden. Een paar regenbuien zijn dan onvoldoende om de (grond)watervoorraden weer aan te vullen. Daarvoor zijn langere perioden met neerslag nodig én een goed beheer van ons Drentse watersysteem.

De kwetsbaarheid van het Drentse watersysteem blijkt niet alleen in perioden met minder neerslag. Gedurende decennia was de inrichting gericht op zo snel mogelijk afvoeren van water zodat zware landbouwmachines al vroeg in het jaar het land op konden. Nog steeds wordt water in natte perioden zo snel mogelijk afgevoerd via drainage en sloten, terwijl we het in droge perioden juist nodig hebben. Tegelijk concurreren natuur, landbouw, drinkwater en bebouwing juist dan om het nog beschikbare (grond)water.

Droogte wordt daarmee ook een verdelingsvraagstuk: wie kan wanneer over hoeveel water beschikken? En van wie is dat water? Een water-robuust en klimaatbestendig Drenthe vraagt daarom niet alleen om technische maatregelen, maar ook om andere keuzes ten aanzien van ruimtegebruik en waterbeschikbaarheid. Bijvoorbeeld om water in Drenthe zo lang mogelijk vast te houden en daarmee minder afhankelijk te worden van wateraanvoer vanuit het IJsselmeer. Want het waterpeil daar bereikte deze zomer ook de ondergrens.

Water vasthouden is extra relevant op de hogere Drentse zandgronden. Hier zakt water, zeker op plekken zonder keileem, relatief gemakkelijk in de bodem weg. Bij langduriger droogte leidt dat tot sterk verlaagde grondwaterstanden in de wortelzone van heide- en bossen. In de beekdalen zorgt toestroming van mineraalrijk grondwater (kwel) er voor dat droogte-effecten minder snel zichtbaar worden. Maar ook daar zakt veelal de grondwaterstand bij langere droogteperioden uiteindelijk weg. Beekdalhooilanden verdrogen en veranderen van vegetatiesamenstelling.

Dit alles raakt rechtstreeks de natuurgebieden van Het Drentse Landschap. Planten die afhankelijk zijn van natte omstandigheden verdwijnen maar ook vissen, amfibieën en moerasvogels krijgen het hierdoor moeilijk. De van specifieke planten afhankelijke insecten zoals heivlinder en kommavlinder verdwijnen als sneeuw voor de zon. Bijzondere plantensoorten zoals dotterbloem, orchideeën en waterdrieblad verdwijnen bij het opdrogen van de kwelstroom.

Wel kunnen we de waterhuishouding in natuurgebieden zo inrichten dat effecten van extreem droge, maar ook extreem natte perioden minder sterk zijn. Dit doen we bijvoorbeeld al jaren in de beekdalen van de Hunze, Oude diep en Reest, en daar zien we de positieve effecten van. Ook bij Landgoed Lemferdinge helpt een stuw om water in natte perioden langer vast te houden. Niet wachten tot het volgende droogtealarm, maar het landschap zo inrichten dat water langer blijft waar het valt. De sponswerking vergroten heet dat.

De waterhuishouding van natuurgebieden klimaatbestendiger maken is maatwerk. De vraag daarbij is: ‘Hoe herstellen we op landschapsniveau het natuurlijke watersysteem waarvan dit gebied afhankelijk is?’ Daarvoor zijn grotere verbanden en benadering op watersysteemniveau nodig. Samen met andere noordelijke natuur- en milieuorganisaties hebben we in de visie ‘De Kracht van het Noorden’ benadrukt dat schoon water de basis vormt voor natuur, landbouw, drinkwater en economie. En dat we het watersysteem op het niveau van Drenthe, Groningen en Fryslân als één geheel moeten benaderen. Daarom pleiten we voor een gezamenlijke aanpak en een wateragenda voor Noord-Nederland. De grondwaterstand houdt zich immers niet aan eigendoms- en provinciegrenzen. Onttrekking, drainage en versnelde afvoer buiten natuurgebieden hebben gevolgen binnen natuurgebieden. Andersom kan natuurherstel ook voordelen opleveren voor de omgeving, want ook boeren hebben belang bij voldoende water in zeer droge periodes.

Daarmee is droogte geen natuurprobleem, maar een ruimtelijk probleem. We moeten water nadrukkelijker behandelen als een gezamenlijke voorraad. Herstel de beekdalen, demp overbodige ontwatering en hou water zo lang mogelijk vast. Vergroot de sponswerking van het landschap en monitor grondwaterstanden. En leg daarbij de relatie met landbouw en drinkwaterwinning.

De droogte van 2026 is geen incident dat we met een paar regenachtige maanden achter ons laten. Het is een waarschuwing en aanzet tot actie. Als we willen dat de heide, beekdalen, vennen en bossen van Drenthe met de voor onze provincie karakteristieke planten en dieren ook over vijftig jaar nog herkenbaar en waardevol zijn moeten we water niet langer zo snel mogelijk afvoeren, maar er zuinig op zijn. De toekomst van het Drentse landschap begint onder onze voeten, bij het grondwater.

Een betere inrichting en beheer van het (grond)watersysteem gericht op het langer vasthouden van water is daarom het devies. Het Drentse (grond)watersysteem wordt daarmee beduidend klimaatbestendiger en kan zo effecten van toekomstige droogteperioden beter aan. Dat is in het belang van de Drentse natuur en daarmee in ons aller belang!