Er is bijna geen plek ter wereld waar Dophei zich zo goed thuis voelt als in Drenthe.  Dopheidevelden zijn voornamelijk te vinden in de landen rond de Noordzee. In Noord Europa is het te koud, in Zuid Europa te warm, in Oost Europa te droog en in West Europa (Ierland) te nat. In Drenthe is alles naar wens. Sterker nog: Drenthe heeft de grootste dopheidevelden ter wereld.

Even voorstellen

Dophei bloeit in juni en juli. De plant is alweer uitgebloeid wanneer in augustus de heidevelden paars gekleurd zijn door de Struikhei. De bloemen van de Dophei staan in trosjes 'ballonnen' bij elkaar. De smalle bladeren zitten in kringetjes van vier om de takjes.
Dophei houdt van natte voeten. Maar dan moet het wel regenwater zijn. Dophei gaat namelijk dood wanneer het gewoon slootwater krijgt.

Badkuip

In Drenthe zit op veel plekken een  keileemlaag als een soort onzichtbare 'badkuip' in de grond. Het regenwater blijft daarop staan. En dat is precies wat Dophei nodig heeft.
Helaas heeft men op verschillende plaatsen de stop uit de badkuip getrokken door dwars door de keileemlaag heen sloten te graven. Het regenwater blijft dan niet meer op die keileemlaag staan, maar verdwijnt via de sloten uit het gebied. Als het water dieper wegzakt dan 1 meter, dan gaat  Dophei dood. Het kan dan niet meer met zijn betrekkelijk korte wortels bij het water komen.
Meestal komt er dan Pijpenstrootje, ook wel bente-pollen genoemd, voor in de plaats. Die heeft met zijn lange wortels, geen enkele moeite om het water op te zuigen.

Armoe

Elke plant heeft voedsel nodig. De één meer dan de ander. Dophei kan met heel weinig voedsel toe. Het leeft op voedselarme, natte grond. Wordt zijn omgeving om de een of andere reden voedselrijker, dan verdwijnt de Dophei. Bekijk de blaadjes maar eens goed. Alles is heel klein en fijntjes gebouwd. Als je weinig bouwmateriaal hebt, kun je ook geen groot 'huis' bouwen. Zo is het ook met Dophei.
Dophei is een belangrijke nectarplant voor veel insecten, zoals hommels. Helaas kunnen  de meeste hommels niet bij de nectar komen, omdat hun tong te kort is. Via de 'voordeur' kunnen ze dan ook niet naar binnen. Door een gaatje in de zijkant van de bloem te bijten, breken ze in. Zo stelen ze de nectar. Die gaatjes worden ook weer benut door bijen. Bekijk maar eens wat dopheibloemen van dichtbij. Je zult zien dat bij de meeste is ingebroken.

Gebruik

Dophei wordt niet door schapen of koeien gegeten. De plant smaakt bitter. Vroeger staken de boeren hun heideplaggen het liefst op dopheidevelden. Die plaggen werden als een soort stro in de schaapsstal gebruikt. Daar werden ze vermengd met schapenkeutels. Later werd het als mest op de akkers uitgestrooid. Een boer had jaarlijks duizenden plaggen nodig. Op elk dopheideveld zijn in het verleden dan ook plaggen gestoken.

Verdwenen

Ruim honderd jaar geleden gingen de boeren in Drenthe kunstmest gebruiken. Veel dopheidevelden zijn toen omgeploegd. Kunstmest er over en... in korte tijd was een dopheideveld veranderd in een weiland. Ook kwam men er achter dat Fijnsparren (kerstbomen)  het goed deden op de omgeploegde dopheidevelden. Wel moest eerst het regenwater via sloten worden afgevoerd. Veel bossen waar nu Fijnsparren en Lariksen groeien, waren honderd jaar geleden nog dopheidevelden. De uitgestrekte dopheidevelden zijn als sneeuw voor de zon verdwenen.

Onderhoud

De laatste overgebleven dopheidevelden zijn in bezit van natuurbeheerders, zoals 'Het Drentse Landschap'. Veel van deze dopheidevelden zijn nu te droog geworden. Daardoor lijken ze meer op grasvelden met Pijpenstrootje, dan op heidevelden met Dophei. De natuurbeheerders doen hun best om de Dophei weer natte voeten te geven. Ook krijgen ze van de regering af en toe geld om de vergraste heidevelden af te plaggen. Een grote machine ronkt dan over de stille hei. Als een reusachtige kaasschaaf haalt zo'n plagmachine het bovenste plakje van de bodem eraf, samen natuurlijk met de pollen Pijpenstro. Zo'n machine doet nu dat wat de boeren vroeger met de schop deden. Het plagsel wordt afgevoerd. Meestal wordt er compost van gemaakt. In de kale bodem zitten nog miljoenen zaden van de Dophei, zodat er na een paar jaar weer volop Dophei groeit. Berken groeien ook graag op dopheidevelden. In korte tijd kan zo'n dopheideveld hiermee dichtgroeien. Schapen en koeien zorgen er nu voor dat de jonge boompjes opgevreten worden, zodat we nog heel lang van de karakteristieke Drentse dopheidevelden kunnen genieten.

Waar zijn nog dopheidevelden te vinden?

Mooie dopheidevelden zijn vooral te vinden op het Doldersummerveld en in het Nationaal park Dwingelderveld. Bij Doldersum heb je vanuit de nieuwe uitkijktoren een prachtig uitzicht over een 'ouderwets' nat dopheideveld.

Geert de Vries, uit kwartaalblad nr. 26, juni 2000