Van oudsher is de Kerkuil als bondgenoot in de bestrijding van muizenplagen een graag geziene gast op de Drentse boerderijen. Menig boerenhuis was dan ook voorzien van een 'oelebred', waardoor de uil naar binnen kon. Tegenwoordig moet er met behulp van actieplannen en de inzet van provinciaal georganiseerde kerkuilenwerkgroepen hard aan gewerkt worden om de Kerkuil als broedvogel te behouden.

Geruisloze killer

Een Kerkuil is 'ontworpen' voor een leven in de duisternis. Zijn ogen zijn opvallend groot en enigszins buisvormig van structuur om zelfs een minieme hoeveelheid licht nog te kunnen benutten. De bijzondere oogstructuur heeft als nadeel dat de ogen onbeweeglijk vastzitten in de kop. Hierdoor moet de uil leren leven met een starre, starende blik en het bijbehorende imago van wijze vogel. Gelukkig wordt het beperkte blikveld gecompenseerd door een opmerkelijke beweegbaarheid van de kop. Een Kerkuil kan zijn kop maar liefst driekwart rond draaien.
Naast een stel geavanceerde nachtkijkers, beschikt de uil ook nog eens over een uitstekend ontwikkeld gehoor. Het zachtste muizenritseltje wordt niet alleen opgemerkt, maar ook nog eens met een griezelige precisie gelokaliseerd. Het karakteristieke uilenmasker vervult hierbij, als een soort schotelantenne, een onmisbare rol. De ooropeningen liggen direct achter de rand van het hartvormige masker. Opmerkelijk is dat de gehooropening aan de linkerkant van de kop ietsje hoger ligt dan aan de rechterkant. Ook dit draagt bij aan het nauwkeurig kunnen lokaliseren van prooidieren. Hoe perfect de stereo-schotelontvangst werkt blijkt uit experimenten, waarbij geblindeerde Kerkuilen zich keer op keer feilloos op wegvluchtende muizen wisten te storten. Zelfs in het holst van de meest duistere nacht zijn de muizen dus niet veilig.
De oren op ongelijke hoogte en de onbeweeglijke grote ogen zouden van een uilskuiken nooit moeders mooiste maken, als alles uiteindelijk niet met een schitterend verenpak werd afgewerkt. Dankzij een speciale verenstructuur zijn Kerkuilen in staat volkomen geruisloos te vliegen, wat natuurlijk bijzonder handig is als je muizen wilt vangen. Een scherpe haaksnavel en een paar fikse klauwen completeren de uitrusting van de nachtelijke jager, de schrik van iedere veldmuis, de perfecte muizenkiller.

Teruglopend kerkbezoek

Kerkuilen broeden graag op een donkere rustige plaats, zoals die in allerlei gebouwen aangetroffen kan worden. Hoewel zijn naam anders doet vermoeden, zoekt een Kerkuil tegenwoordig zijn heil eerder in boerenschuren dan in kerken. De Engelse naam 'Barn Owl', oftewel schuuruil, is wat dat betreft toepasselijker gekozen. Het dichtspijkeren van kerktorens, maar ook stadsuitbreidingen, waardoor de kerk steeds verder van geschikt jaaggebied af komt te liggen, werken een teruglopend kerkbezoek in de hand. In Drenthe biedt de kerk van Anloo nog onderdak aan kerkse uilen. Met onheilspellende kreten, geliefd bij makers van griezelfilms en het aanbieden van een onthoofde muis tracht het mannetje het vrouwtje paringsbereid te maken. Het huwelijksbed bestaat hooguit uit een laagje platgetrapte braakballen, vaak in een speciaal voor Kerkuilen vervaardigde uilenkast. Soms moet er een stapeltje vers gedode muizen aan te pas komen om de laatste twijfels bij mevrouw weg te halen om in te stemmen met de paring. Kerkuilen doen aan geboorteregeling door de hoeveelheid eieren af te stemmen op de beschikbare hoeveelheid prooidieren.

 In muizenrijke jaren kan het aantal eieren per legsel wel tien stuks bedragen. Doordat de eieren uitkomen in dezelfde volgorde als waarin ze gelegd zijn, zit er vaak enkele dagen leeftijdsverschil tussen de kuikens. Het oudste nestjong neemt gewoonlijk als eerste de prooi in ontvangst van de ouders. Pas als hij voldoende heeft gegeten, geeft hij een muis door aan zijn oudste broertje of zusje. Het jongste kuiken komt altijd als laatste aan bod. In tijden van onvoorziene voedselschaarste laten de oudere kuikens zo weinig over voor de Benjamin dat hij dat met de dood moet bekopen. Deze, in onze ogen onrechtvaardige gang van zaken, houdt in dat meestal alleen de jongste kuikens de hongerdood sterven, maar dat niet het gehele nest verzwakt raakt.

Kleinschalig cultuurlandschap

De Kerkuil woont het liefst vlak bij zijn voedselbron. Of er Kerkuilen in een gebied voorkomen, hangt enerzijds af van de aanwezigheid van geschikte nestplaatsen en anderzijds van het voorkomen van voldoende muizen. In moderne ruilverkavelde streken, waar boerenschuren vervangen zijn door hermetisch afgesloten bioloodsen, ontbreekt het vaak aan geschikte nestlokaties. Modern graslandgebruik met scheuren van de zode, slepen en regelmatig doorzaaien is funest voor Veldmuizen, en dus ook voor Kerkuilen. In gebieden waar een goede muizenstand beperkt is tot de 'natuurvriendelijk beheerde'' wegbermen, vallen helaas nogal wat verkeersslachtoffers onder de uilen.
Het kleinschalige cultuurlandschap met zijn vele muizenrijke houtwallen, graslandjes en met boerderijen die nog voorzien zijn van een oelebred biedt nog altijd de beste mogelijkheden. Of Het Drentse Landschap wat dat betreft nog wat te bieden heeft? Gaat u maar eens kijken op Rheebruggen, in het Reestdal of bij De Kleibosch.

Uileballen pluizen

Prooidieren worden in hun geheel doorgeslikt, waarna de onverteerbare delen, zoals haren en botjes, als braakbal naar buiten komen. Het uitpluizen van braakballen levert verrassende informatie op over de samenstelling van de muizenbevolking in het jachtgebied van de uil.

Bertil Zoer uit, kwartaalblad nr. 12, december 1996.